13 januari 2015 Project: Werkman Rubriek: Boeken

WERKMAN: Atlas van zijn Leven & Werk

Recensie door Saskia Monshouwer van het boek 'Werkman, Leven & Werk' dat hoort bij de komende overzichtstentoonstelling die in 2015 in het Groninger Museum te zien zal zijn.

Sinds zijn dood in 1945 is er veel over Werkman geschreven. Dat heeft gelukkig niet alleen te maken met de tragische manier waarop hij om het leven werd gebracht, maar vooral met de kwaliteit van zijn werk. Zijn prenten prikkelen en verbazen mensen tot op heden. Zodoende is het werk uitstekend in kaart gebracht. Door Jan Martinet bijvoorbeeld, samensteller van het in 1968 door Bert Bakker uitgegeven brievenboek en de man achter stichting H.N. Werkman en het gelijknamige archief zoals dat nu op internet te vinden is. Henk van Os, die in 1965 een studie over Werkman maakte. Maar ook recentelijk zijn uitstekende uitgaven verschenen, zoals de oeuvre-catalogus die in 2008 bij NAI-uitgeverij verscheen en een tweede uitgave met brieven uit de periode 1940-45 door Sun in dat zelfde jaar. Toch is er nog een boek verschenen: Werkman, Leven & Werk (1882-1945). Het werd 14 november jl. in het Groninger Museum gepresenteerd.

Het nieuwe boek hoort bij de komende overzichtstentoonstelling die in 2015 in het Groninger Museum te zien zal zijn. De curatoren van deze expositie, Anneke de Vries en Jikke van der Spek, worden genoemd als redactielid. Zij werkten ook mee aan de oeuvre-catalogus uit 2008. De andere redactieleden zijn: Mariëtta Jansen, conservator van het Groninger Museum en Doeke Sijens, een bibliothecaris en schrijver uit deze stad.

Ongetwijfeld is het boek voor een ‘groot’ publiek gemaakt. Tweehonderdenvijftig pagina’s vol foto’s van werk en leven, kindertekeningen van Werkman en zijn broers, Werkman en zijn vrouwen, De Ploeg. Je wordt er meteen enthousiast van. De informatiedichtheid is hoog. De bronvermelding is goed. Er is een uitgebreide literatuurlijst en een uitstekend register. Het is een plaatjesboek, dat wel, maar ook een aanvulling op wat er al is. Het boek is redelijk compleet en loopt van De Ploeg tot Werkmans schilderijen, van anekdotes over zijn gedrag tot slimme kunsthistorische exposés. Het beeldmateriaal is leuk, zoals de foto’s die Werkman maakte toen hij jong was. Het was 1903. Hij maakte een kiekje van de Grote Markt: Een meisje met hoed fietst van de camera weg.

Toch is er iets aan de hand. Er wringt er iets, en ik kom er aanvankelijk niet achter wat dat is. Is het de vormgeving? Wellicht. Ik vind de grote foto’s die als scheiding van de hoofdstukken dienst doen niet zo mooi. Het lijkt heel wat, maar er is niets te zien. Het papier dat zo glanst? Maar dat gebeurt vaker. En ik kijk naar het boek en lees de tekst. Er zijn een heleboel schrijvers. Anneke de Vries, Jikke van der Spek en Mariëtta Jansen noemde ik al. Volgen Han Steenbruggen, directeur-conservator Museum Belvedère en nog een aantal kundige mensen. Waarom komt het boek dan toch niet helemaal uit de verf? Ik krijg pas antwoord als ik het colofon uitvoeriger bestudeer.

Het boek is gemaakt naar een concept van Peter Vroege, een man die ook atlassen maakt. Het is vormgegeven door Bloemvis. Als ik hun website bekijk, krijg ik nóg meer atlassen te zien – Nederland van Boven met een handdruk van de koning en de koningin. Zo zit het dus: ‘Werkman, Leven en Werk’ is een biografie die als een atlas werd gestructureerd en vormgegeven. Nou ben ik toevallig dol op atlassen. Het meest dichtbije boek als ik achter mijn werktafel zit is een Atlas. Bovendien geniet de atlas op dit moment een zekere populariteit. Heeft vast iets te maken met de ontwikkeling van de boekenmarkt ten overstaan van internet, veel informatie, overzichtelijk en zo. Tóch is dit boek niet voor de volle honderd procent geslaagd. De opzet is een welkome afwisseling voor die van de gemiddelde vlot in elkaar gezette tentoonstellingscatalogus. Maar, het is nét niet voldoende vlot om het ‘grote’ publiek te dienen, en de ordening nét niet helder genoeg voor een bruikbaar naslagwerk.

De teksten zijn kort en bondig, maar overlappen elkaar ook. De index is uitgebreid en toch kan je bijna niks vinden. Geen naslagwerk, maar ook geen visie en dat is jammer. Soms herken je tijdens het lezen een stem, bijvoorbeeld die van Steenbruggen, ooit als Ploeg-specialist aan het Groninger Museum verbonden. Hij geeft halverwege het boek, als ik het spoor in het patchwork van korte teksten een beetje bijster ben, een zinvolle samenvatting. Het woordgebruik van Doeke Sijens is soms pijnlijk naïef (stilistisch). Hij bespreekt de teksten en gedichten van Werkman vanuit de literatuur. Dat is een goede aanvulling op het beeldende perspectief. Maar, zodra je over het oeuvre mijmert en naar verbanden zoekt, merk je wat aan het boek ontbreekt, namelijk een samenhang en visie. Het boek biedt uitstekende informatie, maar kunst vraagt om meer. Het boek is oké als introductie, maar mist als het ware persoonlijkheid. 


Misschien is mijn oordeel te streng. Ik zou de biografie, het systeem van de dagbladen hanterend, nog altijd dik vier sterren geven. En de reden dat ik zoveel woorden spendeer aan deze kritiek is dat ik vaker zulke collectieve biografieën zou willen zien. Het is een uitstekend alternatief voor de gangbare academische tekstbundel of tentoonstellingscatalogus, maar er moet nog wel aan de uitwerking van het concept gewerkt worden. Misschien nét iets bescheidener papier, en nét iets meer respect voor het werk van de kunstenaar. Ook wil ik kunnen onderscheiden welke schrijver voor welke visie staat. Kunst laat een schrijver als het goed is niet koud.

Maar, moet je het boek nu aanschaffen? Ja, als je nog geen andere boeken over Werkman hebt zeker! En als je ze wél hebt, ook (vanwege het fotomateriaal). Dat stimuleert ongetwijfeld om de boeken die je al in de kast hebt staan opnieuw ter hand te nemen, zoals het door Bert Bakker uitgegeven Brievenboek. Dat stond in de mijne, een mooi vormgegeven exemplaar uit 1968 met bladen die met de hand moesten worden opengesneden. Een tastbare verwijzing naar een Werkman-tekst.

Anneke de Vries wijdt er het laatste hoofdstuk van ‘Werkman, Leven en Werk’ aan. 


"De verborgen verzen zijn het mooist, op de onopengesneden bladen,
als het stil gedragene dat niemand weet, dat niemand ziet, dan na den dood.
"

Het gaat om een tekst die vaak wordt geciteerd als een verwijzing naar Werkmans abrupte dood. Ik nam hier de versie van De Vries over die in één woord van de tekst in het boek uit mijn boekenkast verschilt. In mijn boek staat ‘wegen’. Haar tekst luidt ‘verzen’. Voor De Vries een aanduiding dat de tekst niet over heldendom en sterven gaat. Deze tekst stamt bovendien uit een liefdesbrief die Werkman in 1934 aan Greet van Leeuwen schreef. Goed om te weten. Rest dat Werkman veel teksten schreef die uitstekend basismateriaal voor gevleugelde woorden bleken te zijn. Dat geldt ook voor zijn ‘druksels’; Ze blijven je bezig houden.

2014 Werkman, Leven & Werk, uitgave: W books, Groninger Museum, Stichting Werkman 2015
redactie Anneke de Vries, Jikke van der Spek, Doeke Sijens, Mariëtta Jansen
Lees meer op de website van het Groninger Museum 

Saskia Monshouwer
Saskia Monshouwer is naast gastblogger op deze site curator en kunstcriticus. Onder de naam Monshouwer Editions maakt zij tentoonstellingen, schrijft zij teksten en ontwikkelt zij beleidsplannen voor kleine kunstinstellingen.


Wilt u reageren?

U moet geregistreerd en ingelogd zijn om te kunnen reageren.

logo.pngpresenteert


Werkmanproject

2015
Werkmanproject
Vrijheid van Geest 

Projectinformatie

Project volgen


Relevante links

Werkman

Groninger Museum
Werkmanarchief
Werkman 2015
GR-ID
Drachten Dr888
Galerie Werfkade 16
Grafisch Centrum Groningen
De Typografentafel

Grafiek & Drukwerk

Museum Meermanno
Masereel Centrum
Drukwerk in de Marge


Redactie

Saskia Monshouwer - hoofdredactie
Mieke Mens - beeldredactie
Joyce Gabeler